ژئواستراتژیک شط العرب مشاهده شده توسط Customers on Jan 6 ژئواستراتژیک شط العرب ژئواستراتژیک شط العرب رتبه:5.0

ژئواستراتژیک اروند رود

موزه خلیج فارس

ژئوپلتیک خلیج فارس

اسناد خلیج فارس

نقشه های خلیج فارس

برگزیده هفته

آمار سایت


بازدید روز

۴۹۲

بازدید دیروز

۲۳۱۰

بازدید ماه

۶۴۲۴۸

بازدید کل

۲۹۵۷۱۱

افراد آنلاین

۱۲


اهمیت اقتصادی و استراتژیک اروند رود تا پایان قرن نوزدهم

دانلود کامل پژوهش  


اروند رود و نیز رودهای دجله وفرات از زمان های قدیم مورد توجه بازرگانان بوده اند . بطوری که این رودها در زمان بابلی ها ، یونانی ها و " ساسانیان " مورد استفاده قرار می گرفته و شهرهایی که در مسیر این خط تجاری مهم قرار داشته یا ایجاد شده اند ، پایتخت امپراطوری های معظم و مقتدر ، و مدتها از ثروتمندترین شهرهای جهادن بوده اند . در سال 1922 یک « مهر » منقوش در نزدیکی بغداد پیدا شد که از هر جهت با مهرهای پیدا شده در شمال هندوستان مشابه بود . این گونه اکتشافات نشان می دهد که به مدت چندین هزار سال ، " اروند رود تنها راه بازرگانی و ارتباطی بین شرق و غرب بوده است .
با توجه به اینکه رود دجله تا انتهای خاک بین النهرین مورد استفاده کشتی های کوچک بوده است ، بنابر این این حمل کالا از راه دریایی به وسیله خلیج فارس ، اروند رود و رود دجله تا آسیای صغیر ممکن بوده و از آنجا نیز از طریق راههای زمینی ، به دریای مدیترانه وصل می شده است . این راه ، ارزان ترین و آسان ترین راهها بوده و همچنین ، کوتاه ترین و مستقیم ترین راههای بازرگانی محسوب می شده است . در آن زمان ظرفیت کشتی ها کم ، و استفاده از اروند رود و رودخانه های دجله و کارون برای اینگونه کشتی ها مناسب بود .
به همین جهت در روزگار " باستان " و در سرتاسر قرون وسطی ف و حتی پس از کشف دماغه « امیدنیک » این راه بر سایر راه ترجیح داشت .

در سال 1639 « کمپانی هند شرقی » یک نمایندگی در بندر بصره تاسیس کرد و درصدد گسترش حوزه فعالیت خود در اروند رود برآمد. به این ترتیب ، برای اولین بار پای انگلیسی ها به اروند رود باز شد . موقعیت عراق از لحاظ دست یابی به هند ، بر اهمیت این کشور برای بریتانیا افزوده بود . اما 10 سال بعد ، بر اثر رقابت شدید بین هلندی ها و انگلیسی ها ، موقعیت استعمار انگلیس در اروند رود به خطر افتاد زیرا هلندی ها در سال 1649 نمایندگی کمپانی هند شرقی را در بصره ویران نمودند .

انگلیسی ها ، پس از مدت کوتاهی مجددا بر اروند رود مسلط شدند و نمایندگی کمپانی هند شرقی در بصره دوباره افتتاح شد . کمپانی مذکور در قرن هیجدهم از طریق عراق خطوط مواصلاتی پستی احداث کرده بود و پست از بمبئی به خلیج فارس و از طریق اروند رود به بصره ، و از آنجا از راه بغداد و حلب با شتر به استانبول تحویل می شد . نمایندگی کمپانی هند شرقی در بصره و بغداد ، خط مذکور را کنترل می کردند.

با پیدایش کشتی های بخار ، کشتیرانی در اروند رود بیشتر مورد توجه قرار گرفت . در اوایل سال 1826 نخستین کشتی بخار در این رودخانه به کار افتاد . به منظور تسریع در امر حمل و نقل ، دولت انگلستان در نظر داشت یک راه کوتاه تر به جای دماغه امیدنیک از اروپا به هند احداث نماید . از طرف دیگر ، افزایش حجم تجارت توسعه خطوط ارتباطی را می طلبید . به همین جهت دولت انگلستان درصدد ایجاد خطوط آهنی از طریق سوریه به اروند رود برآمد . روسیه نیز از این تلاش های بریتانیا حمایت می کرد . علت این امر ، احتمالا این بود که روسیه درنظر داشت از قفقاز راهی به بغداد احداث کند .

از طرف دیگر ، در سال 1835 سرهنگ « چسنی » از طرف کمپانی هند شرقی مامور بررسی کشتیرانی در اروند رود و رودخانه دجله شد . فعالیت های وی به مدت بیست سال ادامه داشت . همچنین در سال 1841 تا 1854 سرهنگ « جونز » به اتفاق کاپیتان « کامپبل » نقشه برداری از رودخانه های مذکور را ادامه دادند .
متعاقب آن ، شرکت انگلیسی « لینج » در سال 1861 یک خط کشتیرانی از بصره ٬ به بغداد دایر کرد . ده سال بعد همان شرکت اقدام به احداث یک سرویس کشتیرانی در رودخانه کارون از " خرمشهر " به اهواز نمود . این سرویس در سال 1887 توسعه یافت و به شوش رسید .
ازآغاز قرن نوزدهم ، اهمیت استراتژیک اروند رود نیز شدیداً مورد توجه دولت انگلستان قرار گرفت . ناپلئون در نظر داشت نیروهای نظامی خود را از طریق آسیای صغیر وارد اروند رود و سپس خلیج فارس کرده ، و از آنجا به هند حمله نماید . وی به همین منظور تعدادی از نمایندگان خود را مخفیانه به آسیای صغیر ، سوریه و بین النهرین فرستاده بود .

همچنین ، این اندیشه در حکومت انگلیسی هند رواج یافته بود که چون دولت روسیه می توان لشکر خود را از راه دریای سیاه به فرات و اروند رود برساند و از آنجا به خلیج فارس سرازیر شود ، برعهده دولت استعمار انگلیس است که این ابتکار را از روسها بگیرد ، پایگاهی در دهانه اروند رود تاسیس نماید و به این ترتیب راه روسیه را سد کند . علاوه بر آن ، دولت انگلیس باید وسیله توسعه و تجارت را از طریق اروند رود فراهم نماید ، دولت عثمانی و حکومت پاشایی بغداد را تقویت کند ومردم این ناحیه را به دفاع از تعرض احتمالی دشمن شمالی مجهز سازد . مبتکر این اندیشه یعنی سرهنگ چسنی ، معتقد بود وقتی که سپاه روسیه به اروند رود برسد ، به آسانی در کرانه ی خلیج فارس پیش می رود و به بندر جاسک خواهد رسید . اما اگر استعمار انگلیس نیروی دریایی خود را در اروند رود مستقر کند ، جلو حرکت روسیه را می گیرد . یک فکر دیگر نیز هواخواهانی داشت مبنی بر این که حکومت نیمه مستقلی به دست داود پاشا در میان رودان (بین النهرین) برپا شود و او بر منطقه اروند رود و بنادر آن تا " خلیيج " فرمانروایی کند و پاسدار منافع انگلیس در آن حدود باشد .
اهمیت اروند رود و خلیج فارس برای دولت استعمار انگلیس ، به هیچ وجه کمتر از کانال سوئز نبود . این دو منطقه ، برای هندوستان مرکز تجارت و سیاست بود . از نظر سوق الجیشی ، اروند رود قسمتی از راه اروپا به خلیج فارس ، هندوستان ، آسیای جنوب شرقی و اقیانوسیه را تشکیل می داد و کوتاه ترین راه دسترسی اروپا به مناطق مذکور بود . به همین جهت دولت انگلستان مصمم بود تا کنترل خود را بر راه مذکور حفظ کرده و با هرگونه کوششی که سایر دول اروپایی جهت افزایش نفوذ و یا ایجاد پایگاههای دریایی در این منطقه به عمل آورند ، مقابله کند . ایجاد پایگاه دریایی یا بندر نظامی توسط هر دولت خارجی ، به منزله اعلان جنگ به انگلستان تلقی می شد .


اهمیت اقتصادی و استراتژیک اروند رود در قرن بیستم .
در آغاز قرن بیستم ، جستجو برای نفت و بعد از استخراج آن ، استفاده از اروند رود و سایر رودخانه های دو کشور " ایران " و عراق را برای کمپانی های نفتی استعمار انگلیس ، بیش از پیش افزایش داد . از طریق این رودخانه و سایل سنگین حفاری حمل می شد و بعد از این که نفت در " ایران " و عراق به مقدار تجاری استخراج شد ، حمل و نقل آن از طریق رودخانه های مذکور سهل تر و ارزان تر بود . در سال 1904 یک شرکت انگلیسی آغاز به حفاری در جنوب غربی " ایران " کرده و پس از پنج سال فعالیت ، بالاخره موفق شد در سال 1909 حوزه هایی از نفت به میزان تجاری کشف و استخراج نماید .شرکت مذکور سپس در سال 1914 آغاز به فعالیت برای اکتشاف نفت در عراق کرد . این شرکت تجهیزات مورد نیاز حفاری خود را از طریق اروند رود و رودخانه دجله به بغداد حمل و از آنجا از طریق جاده به محل حفاری منتقل می کرد .

در جریان جنگ جهانی اول ، به منظور جلوگیری از شورش قبایل درمناطق نفتی و تضمین امنیت میادین نفتی ، لوله های انتقال نفت و بنادر ، نیروهای انگلیسی و هندی در منطقه مستقر شدند . ورود عثمانی به جنگ جهانی اول ، موجب شد تا نیروهای مذکور به سرعت مناطق نفتی متعلق به عثمانی واقع در اطراف اروند رود مانند بنادر فاو و بصره را ، اشغال کنند و به ترتیب با برقراری امنیت کشتیرانی در اروند رود به غارت منابع نفتی منطقه ادامه دادند.

ولی در اراضی نفتی قبایل " " موفق شدند با قطع خطوط لوله نفت ، جریان نفت به بندر" آبادان" را برای مدت سه ماه مختل کنند . بعد از اتمام جنگ جهانی اول ، به علت افزایش میزان تولید نفت و صدور آن ، ترافیک اروند رود افزایش یافت . از این زمان به بعد ، بنادر" خرمشهر" و بصره پاسخ گوی نیازها نبود و ضرورت تاسیس بنادر مجهز و مدرن احساس می شد .

به این منظور بندر " آبادان " در هفت مایلی جنوب " خرمشهر" و در جزیره " آبادان " احداث و یک پالایشگاه بزرگ نفت نیز در آن ایجاد شد . در سال 1911 یک خط لوله نفت از مسجد سلیمان به این پالایشگاه ایجاد شده بود و چون ظرفیت این خط لوله نخست از چند هزار تن بیشتر نبود ، بتدریج با کشف حوزه های جدید نفتی در " در اقليم اهواز " ، خطوط لوله نفت دیگری نیز احداث و به مرور زمان ، بر ظرفیت پالایشگاه افزوده شد بطوری که به صورت یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان درآمد .

همچنین اسکله های جدید و بزرگی برای بارگیری نفت کش های بزرگ در این بندر ایجاد شد و این کار ، " آبادان " را در مدتی کوتاه ، از یک ده کوچک به بندری مدرن و زیبا تبدیل کرد . به این ترتیب ، بندر " آبادان " برای صدور نفت خام و فراورده های آن اختصاص یافت و بندر " خرمشهر" به صورت مرکز اصلی بازرگانی درآمد .

در عراق نیز مشابه همین اقدامات انجام شد . به علت ترافیک سنگین بندر بصره ، این بندر کالاهای بازرگانی تخصیص داده شد و دولت عراق ، جهت صدور نفت بندر جدید فاو را تاسیس و تجهیز کرد . بنابراین ، نفت عراق از طریق خطوط لوله نفت به بندر جدید فاو منتقل و از آنجا با نفت کش های بزرگ به خارج صادر می شد . به این ترتیب ، کشف و استخراج نفت در قرن بیستم بر اهمیت اقتصادی و استراتژیکی اروند رود به ویژه برای دولت استعمار انگلیس افزود .

نفت نه تنها درآمد بزرگی را برای دولت انگلیس تشکیل می داد ، بلکه دسترسی به نفت این منطقه حفاظت از اروند رود را نیز اهمیت بیشتری می بخشید . زیرا نیروی دریایی انگلستان بدون کوچکترین دغدغه خاطر می توانست نفت ارزان و فراوان را مورد استفاده قرار دهد .

براساس این سیاست ، دولت انگلستان نفوذ خود را بر تمامی اروند رود گسترش داد . بطوری که قبل از جنگ جهانی دوم ، منطقه مذکور عملا تحت حاکمیت نماینده سیاسی انگلستان بود. در این زمان ، بنادر عراقی اروند رود برای کنترل نفوذ انگلستان در منطقه ، و مهمتر از همه برای کنترل چاههای نفت شرکت نفت " ایران " و انگلستان " ، اهمیت به سزایی داشت .

به همین جهت با آغاز جنگ جهانی دوم و تهدید این منطقه از طرف آلمان ، دولت انگلستان بلافاصله بنادر " اهواز " و عراق در اروند رود را اشغال کرد تا از احتمال سقوط این مناطق به دست آلمانها جلوگیری کند و همچنین بتواند نفت مورد نیاز متفقین را تامین نماید .


در جریان جنگ جهانی دوم ، ترافیک اروند رود به شدت افزایش یافت زیرا متفقین از طریق آن به شوروی تجهیزات نظامی ارسال می کردند . طی مدت جنگ ، بیش از پنج میلیون تن اسلحه ، مهمات ، مواد غذایی و دارویی در بنادر اروند رود تخلیه و از آنجا به شوروی ارسال شد و گزاف نیست اگر گفته شود که شکست ارتش آلمان در استالینگراد ، تا حدی موهون راههای ارتباطی ابي از قبیل اروند رود و راه آهن سراسری بوده است و به همین جهت ، متفقین به ایران لقب « پل پیروزی » دادند .اهمیت اقتصادی و استراتژیک اروند رود برای دولت استعماری انگلیس موجب شد تا این کشور در جهت حفظ منابع خود عهد نامه دوم ارز روم (1847) و توضیحات اربعه منضم به آن ، پروتکل استانبول ( 1913 ) و بالاخره عهد نامه سال 1937 را به دولت " ایران " تحمیل نماید و حقوق " ایران " را در اروند رود سلب نماید .

پس از جنگ جهانی دوم نیز اروند رود همچنان اهمیت اقتصادی و استراتژیک خود را برای دولت استعمار انگلیس حفظ کرد. دولت استعمار انگلیس به هنگام ملی شدن صنعت نفت ایران در سال 1951 ، به منظور تهدید ایران ناو معروف « موریس » را وارد اروند رود کرد که این ناو مدتها در بندر بصره متوقف بود . علاوه بر آن ، دولت انگلیس نیروهای خود را در مناطق شیبانیه ( نزدیک بصره ) ، حبانیه ، کرکوک و موصل در نزدیکی مرز غربی ایران تقویت کرد که این امر اعتراضاتی را از سوی دولت ایران به دنبال داشت . ولی پس از ملی شدن صنایع نفت " ایران " و عراق و خروج نیروهای بریتانیا از خلیج فارس ، اروند رود اهمیت اقتصادی و استراتژیک خود را به تدریج برای دولت استعمار انگلیس از دست داد . قبل از آن نیز ، هند استقلال یافته بود و بنابراین کنترل راه های آبی منتهی به هند ،دیگر برای انگلیسی ها اهمیتی نداشت .

ادامه در دانلود...